Czym są jaskinie wyjaśniaEnie trzeba. Każdy miał z nimi jakąś stycznośEczy to w szkole na lekcji geografii czy też jako turysta, kiedy przy okazji wycieczek krajoznawczych zwiedza siEsztandarowe obiekty przystosowane do ruchu turystycznego. Na terenie Polski znajdują siEmiędzy innymi udostępnione do zwiedzania Jaskinie: Raj, Niedźwiedzia, Nietoperzowa, Wierzchowska Górna, Smocza Jama, Łokietka czy Mroźna.

Jaskinie - naturalne, podziemne próżnie skalne mają złożoną historiEpowstawania uzależnioną od wielu czynników i rodzaju podłoża, w którym występują. Wiele jest także procesów i czynników, które wpływają na ich budowE Dlatego z uwagi na szczupłośEmiejsca ograniczmy siEna początek do jaskiEjurajskich.

Jaskinie Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej, którą w skrócie i umownie nazwiemy Jurą, to jaskinie wtórne czyli powstałe o wiele później niż skała w której siEznajdują. Powstały głównie w wyniku działania procesów krasowych. Krasowienie to termin związany ze zjawiskiem chemicznego i mechanicznego oddziaływania wody (rozpuszczania) określonej grupy skał tzw. krasowiejących. Należą do nich wapieEi dolomit, ale także sól kamienna i gips. Jura to jednostka zbudowana ze skał wapiennych, stosunkowo odpornych na erozjEi tu właśnie znajdziemy najlepiej wykształcone i najbardziej spektakularne formy krasu.

WapieEto skała zbudowana głównie z węglanu wapnia- kalcytu (CaCO3). Kalcyt jest słabo rozpuszczany przez zwykłą wodE natomiast wody opadowe zawierające dwutlenek węgla (CO2) rozpuszczają wapieEo wiele szybciej. Dwutlenek węgla nasyca wody podczas ich przemieszczania siEprzez warstwy gruntu; razem tworzą kwas węglowy (H2CO3). Kwas ten w zetknięciu ze skałą wapienną rozpuszcza ją tworząc kwaśny węglan wapnia Ca(HCO3)2. Ten związek jest już łatwo wypłukiwany przez wodEprzepływającą przez próżniE

Wody opadowe spadające na powierzchniEziemi w obrębie skał krasowych wykorzystują, każde pęknięcie i szczelinE Miejsce gdzie raptownie znikają pod powierzchnia nazywamy ponorem. Rozpuszczając skałEposzerzają i łączą owe szczeliny tworząc nieraz siatkEpodziemnych kanałów. Następnie podziemne rzeki i strumienie wypływają na powierzchniEpod postacią bardzo obfitych źródeł zwanych wywierzyskami (jedno z najbardziej znanych to Lodowe źródło w Dolinie Kościeliskiej w Tatrach).

SzybkośEpostępowania procesów krasowych zależy od ilości opadów, temperatury wody i zawartości w niej dwutlenku węgla. A także od charakteru skał, w których następują- między innymi ich miąższości i istniejącego systemu pękniE i szczelin. śmiało możemy stwierdziE iż jaskinie jurajskie w chwili obecnej krasowieją niezmiernie wolno. Jest to głównie związane ze znacznym obniżeniem poziomu wód krasowych i stosunkowo niewielką ilością opadów.

W zależności od poziomu jaskini względem lustra wód opadowych można wyróżniEtrzy pionowe strefy ich oddziaływania. Korytarze (kanały) całkowicie zalane wodą to strefa saturacji. Może to byEzarówno woda płynąca jak i stojąca. Z biegiem czasu korytarze są rozmywane i rozszerzane coraz bardziej; wraz z obniżaniem siEpoziomu wywierzysk poziom wody w jaskini zaczyna opadaE

W kolejnej fazie rozwoju jaskini wody występują tylko w postaci deszczu podziemnego, jeziorek lub okresowych strug i potoków. Jest to strefa aeracji. Powstają tam warunki do formowania charakterystycznych nacieków jaskiniowych. Na skutek zawalania korytarzy powstają wypełniające ich wklęsłe odcinki namuliska nieraz o znacznej grubości. Oczywiście istnieją jaskinie o tak zróżnicowanej budowie, że występują w niej równocześnie obie strefy.

Partie jaskini w zasięgu strefy saturacji to czEEfreatyczna, te wyższe w strefie aeracji, to czEEwadyczna. Obie strefy posiadają charakterystyczne dla siebie formy krasowe będące kronika powstania danej próżni.

Formy krasowe powstałe w strefie saturacji nazywamy formami freatycznymi i należą do nich:

• anastomozy - niskie, kręte korytarze o nieregularnym przebiegu powstałe na styku większych partii skał (ławic)
• rury - to charakterystyczne korytarze o przekroju zbliżonym do koła i gładkich ścianach,
• kotły eworsyjne (wirowe)- owalne zagłębienia spotykane w stropach i ścianach korytarzy. Powstają poprzez wirowanie wody unoszącej drobne cząstki mechaniczne, trące po rozpuszczonej powierzchni. Korytarze gąbczaste to labirynt rur łączących siEw niewielkie sale zwane komorami.
• syfony - korytarze w kształcie litery "u" całkowicie wypełnione wodą

W strefie aeracji natomiast możemy podziwiaEkrasowe formy wadyczne:

• meandry - wąskie, lecz wysokie rynny w dnie większych korytarzy; ich kręty przebieg przypomina zakola rzek płynących na powierzchni,
• rynny denne - równomierne i prostolinijne zagłębienia na dnie większych korytarzy,
• marmity - kotły wirowe dla odmiany znajdujące siEw dnie jaskini,
• poziome rozmycia ścian - podłużne rozszerzenia korytarzy wykorzystujące poziome szczeliny,
• jamki wirowe - płytkie, niewielkie zagłębienia w ścianach o okrągłych kształtach świadczące o kierunku przebiegu wód.

Należy jeszcze dodaEiż na Wyżynie oprócz jaskiEo rodowodzie czysto krasowym spotkamy też obiekty o charakterze:

• Tektonicznym - tam kras rozwijał siEw przygotowanych prze ruchy górotworu szczelinach i spękaniach oraz
• Zawaliskowym - powstałych poprzez zawalenie siEwcześniejszych próżni.

Ze względu na morfologiE(rzeźbE jaskinie można podzieliEnastępująco:

• jaskinie poziome - o poziomych i lekko skośnych korytarzach rozwiniętych na jednym poziomie; najczEciej są to dawne podziemne koryta okolicznych cieków wodnych,
• jaskinie pionowe -o dużej deniwelacji (różnicy poziomów) pomiędzy otworem (lub najwyższymi partiami) a dnem. NajczEciej znane jako studnie lub aweny. Zwiedzanie najczEciej wymaga użycia liny i sprzętu speleologicznego.
• jaskinie pośrednie - są systemami korytarzy położonych na różnych poziomach i połączonych kominami lub studniami. Ich rozwój odzwierciedla intensywnośEzjawisk krasowych w danym rejonie.

Czytając opisy jaskiEczęsto napotkamy następujące określenia:

• otwór (otwory) jaskini - miejsce w którym możemy dostaEsiEdo wnętrza próżni,
• korytarz - poziomy lub skośny odcinek jaskini, o prostym lub krętym przebiegu,
• próg - pionowy fragment korytarza, często wymagający wspinaczki,
• sala, salka, komora, komnata - rozszerzenie korytarza lub połączenie kilku korytarzy w większa próżniE
• zacisk - zwEenie korytarza o różnym stopniu trudności, jego pokonanie wymaga odporności psychicznej i filigranowej budowy ciała,
• studnia, awen - pionowy lub bardzo stromy odcinek jaskini często prowadzący do najniższego miejsca jaskini, najczEciej pokonywany zjazdem na linie,
• komin - pionowy lub bardzo stromy odcinek jaskini często prowadzący do najwyższego miejsca w jaskini, choEnie zawsze jest to otwór; najczEciej pokonywany wspinaczką,
• zawalisko - skupisko kamieni utworzone przez oderwanie siEskał ze stropu lub ścian,
• pochylnia - jednostajnie pochyły fragment korytarza.

Nacieki są naturalnym "produktem" procesów krasowych w jaskiniach. Są przy okazji najczEciej poszukiwaną atrakcją podczas zwiedzania. Niestety z racji ciekawych kształtów i kolorystyki najczEciej padają łupem wandali. W chwili obecnej większośEjaskiEWyżyny posiada nacieki jedynie w formie szczątkowej. Te które jeszcze pozostały, to formy martwe, ze względu na brak czynników krasowych nie powiększające siE Zbudowane są z krystalicznego kalcytu, kalcytu porowatego lub mleka wapiennego - rozmiękłego "błotka" pokrywającego ściany korytarzy i komór.

Proces powstawania nacieku jest jakby odwróceniem procesu krasowienia. Płynąca woda nasączona kwaśnym węglanem wapnia spływa ze stropów i ścian oraz kapie na dno jaskini. W tej chwili uwalnia dwutlenek węgla, a kalcyt pozostaje i narasta w formie nacieku.

Ca(HCO3)2 —› CaCO3 + H2O+CO2

Zależnie od warunków powstawania nacieki można podzieliEna dwie grupy:

• nacieki grawitacyjne - powstałe poprzez wytrącanie kalcytu z wody spływającej grawitacyjnie oraz
• nacieki agrawitacyjne - powstające na zasadzie krystalizacji.

Po tych pierwszych należą najbardziej spektakularne:

• stalaktyty - masywne, zwisające ze stropu sople skalne o długości od kilku centymetrów do wielu metrów,
• makaron jaskiniowy to forma początkowa stalaktytu- niezwykle delikatny twór o przekroju rurki osiągający długośEdo kilkudziesięciu cm,
• stalaktyty sferolityczne mają postaEpodwieszonej do stropu kuli, zakończonej makaronem.

W zależności od nachylenia powierzchni wytrącający siEkalcyt tworzy draperie i zasłony, cienkie twory o dużej rozpiętości, często przeświecające.

• polewy - to najlepiej zachowane formy naciekowe. Pokrywają powierzchnie ścian i dna czasem w kilku warstwach odpowiadających intensywności procesów krasowych. Ich miąższośEosiąga nawet powyżej 1 metra. W stromszych miejscach polewy przyjmują postaEnacieków kożuchowych lub wełnistych. Na polewach tworzą siEdodatkowo żebra oraz kaskady przypominające zamarznięte mini wodospady. W poziomych płaszczyznach tworzą siEpola ryżowe i misy naciekowe często wypełnione wodą.
• stalagmity - to kolejne skalne sople wyrastające bezpośrednio pod stalaktytami. Osiągają duże rozmiary i różne kształty. Często występują na nich inne formy naciekowe.
• stalagnaty -inna nazwa kolumna naciekowa to połączenie stalaktytu i stalagmitu osiągające wysokośEdo kilku metrów.

Niezwykle rzadkim znaleziskiem są perły jaskiniowe czyli pizolity. Te kuliste nacieki powstają w wodzie poprzez narastanie kalcytu wokół ośrodka krystalizacji np. ziarenka piasku. Do nacieków agrawitacyjnych zaliczamy:

• nacieki grzybkowe - niewielkie twory przypominające małe grzybki wyrastające prostopadłe do podłoża
• heliktyty - nieregularne, krzaczaste wyrostki rosnące w różnych miejscach i kierunkach, często na innych naciekach.
• szczotki kalcytowe - zgrupowania kryształów kalcytu często powyżej 10 cm. Tworzą duże, błyszczące połacie.